Rewolucyjna zmiana w polskim prawie
Ministerstwo Sprawiedliwości przygotowało projekt ustawy o instrumentach wspieranego podejmowania decyzji, który całkowicie likwiduje instytucję ubezwłasnowolnienia. To odpowiedź na wieloletnią krytykę tego rozwiązania, które – zamiast pomagać – odbierało ludziom prawo do decydowania o sobie. Nowe przepisy mają wdrożyć postanowienia art. 12 Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych, ratyfikowanej przez Polskę w 2012 roku.
Jak podkreśla wiceminister sprawiedliwości Arkadiusz Myrcha, chodzi o przejście od zastępowania ludzi w ich decyzjach do wspierania ich w samodzielnym decydowaniu, z zachowaniem maksymalnej możliwej autonomii. To fundamentalna zmiana filozofii – zamiast odbierać prawa, państwo ma zapewnić narzędzia do ich pełnego korzystania.
Dlaczego ubezwłasnowolnienie odchodzi do lamusa?
Ubezwłasnowolnienie funkcjonuje w Polsce od 1964 roku. Miało chronić osoby z zaburzeniami psychicznymi, niepełnosprawnością intelektualną czy uzależnieniami, ale w praktyce często prowadziło do całkowitego pozbawienia ich podmiotowości. Osoba ubezwłasnowolniona całkowicie traciła zdolność do czynności prawnych – nie mogła nawet zrobić codziennych zakupów bez zgody opiekuna. Ubezwłasnowolnienie częściowe pozwalało na drobne decyzje, ale ważniejsze sprawy wymagały zgody kuratora. Krytycy zwracali uwagę na brak elastyczności, orzekanie bezterminowe i postrzeganie człowieka wyłącznie przez pryzmat jego deficytów.
Nowe instrumenty wsparcia
Projekt wprowadza cztery elastyczne formy pomocy:
- Asystent Prawny – dobrowolne porozumienie, pomoc w zrozumieniu dokumentów i towarzyszenie w urzędach, bez prawa podejmowania decyzji za wspieranego.
- Kurator Wspierający – ustanawiany przez sąd na czas określony (do 5 lat), pomaga w prowadzeniu spraw, ale nie reprezentuje osoby.
- Kurator Reprezentujący – tylko w wyjątkowych sytuacjach, gdy osoba nie może samodzielnie dokonać określonych czynności; sąd precyzyjnie określa zakres działania.
- Pełnomocnik Rejestrowany – ustanawiany u notariusza, pozwala wyznaczyć zaufaną osobę do reprezentowania na wypadek utraty zdolności decyzyjnej w przyszłości.
Gwarancje bezpieczeństwa
Projekt przewiduje mechanizmy ochronne: terminowość instrumentów sądowych (maks. 10 lat w wyjątkowych przypadkach), nadzór sądowy nad kuratorami i pełnomocnikami, Centralny Rejestr Pełnomocnictw ułatwiający weryfikację, a także możliwość odwołania od każdego postanowienia sądu. Decyzje będą poprzedzone opiniami biegłych, np. lekarzy czy psychologów.
Polska w gronie europejskich liderów
Podobne reformy przeprowadziły już Austria, Niemcy, Holandia, Francja, Szwecja i Włochy. Każdy z tych krajów wypracował własny model wsparcia, ale wspólny mianownik to odejście od odbierania zdolności prawnej na rzecz pomocy w jej wykonywaniu. Polska, przyjmując tę ustawę, dołącza do tego grona.
Sejmowe wysłuchanie publiczne projektu odbędzie się 2 września 2026 roku. Nowe przepisy wejdą w życie po roku od ogłoszenia, co pozwoli na przeprowadzenie szkoleń i wdrożenie systemów teleinformatycznych.
Źródło: Ministerstwo Sprawiedliwości
Fot. gov.pl
