Okres po zimie to dla rolników czas wzmożonej obserwacji plantacji. Po ustąpieniu okrywy śnieżnej na polach mogą ujawnić się skutki tzw. chorób złego zimowania, do których zaliczają się pałecznica zbóż i traw oraz pleśń śniegowa zbóż i traw. Choć nie każdego roku występują one masowo, ich pojawienie się w sprzyjających warunkach może prowadzić do poważnych, a często niedocenianych, strat w plonach.
Pałecznica zbóż i traw (Typhula incarnata)
Ta choroba grzybowa rozwija się wyłącznie pod śniegiem, w temperaturze bliskiej 0°C. Jej charakterystycznym objawem, widocznym wiosną, są małe, pomarańczowo-brązowe do czerwonobrunatnych sklerocja (przetrwalniki) przyczepione do obumarłych liści i pochew liściowych. Sklerocja mają kształt nieregularnych pałeczek, stąd nazwa choroby. Grzybnia rozwija się na martwych lub osłabionych tkankach, prowadząc do zamierania całych roślin lub pojedynczych rozkrzewień.
Warunki sprzyjające rozwojowi pałecznicy:
- Długotrwałe zaleganie śniegu (ponad 100 dni) na niezamarzniętej glebie.
- Gęsty, wczesny siew ozimin.
- Nadmierne nawożenie azotem jesienią, które powoduje wybujanie roślin.
- Uprawa zbóż po sobie (monokultura).
Pleśń śniegowa zbóż i traw (Microdochium nivale)
Pleśń śniegowa, znana również jako fuzarioza kłosa, jest znacznie bardziej powszechna i agresywna niż pałecznica. Może atakować rośliny nie tylko zimą pod śniegiem, ale także jesienią i wiosną w warunkach chłodnej i wilgotnej pogody. Objawy to charakterystyczne, watowate, biało-różowe naloty grzybni na liściach i szyjkach korzeniowych. Porażone rośliny wyglądają, jakby były zapleśniałe, a następnie brunatnieją i zamierają.
Czynniki ryzyka dla pleśni śniegowej:
- Długotrwała okrywa śnieżna na niezamarzniętej glebie.
- Wilgotna i chłodna jesień oraz przedwiośnie.
- Zbyt gęsty łan utrudniający wietrzenie.
- Osłabienie roślin przez inne czynniki (np. żerowanie szkodników, uszkodzenia mrozowe).
Profilaktyka i zwalczanie – klucz do ochrony plonów
Walka z tymi chorobami polega przede wszystkim na działaniach agrotechnicznych, które minimalizują ryzyko ich wystąpienia. Kluczowe znaczenie ma prawidłowe przygotowanie stanowiska i materiału siewnego.
Podstawowe metody zapobiegawcze to:
- Prawidłowy płodozmian – unikanie częstego siewu zbóż po sobie, zwłaszcza pszenicy po pszenicy.
- Odpowiedni termin i norma siewu – unikanie zbyt wczesnych i zbyt gęstych siewów, które sprzyjają tworzeniu się gęstego, wilgotnego łanu.
- Zrównoważone nawożenie – ograniczenie nawożenia azotem jesienią na rzecz nawożenia fosforem i potasem, które wpływają na lepsze zimowanie.
- Zaprawianie ziarna – stosowanie zapraw fungicydowych, które zawierają substancje aktywne przeciwko sprawcy pleśni śniegowej (Microdochium nivale). Należy pamiętać, że standardowe zaprawy często nie chronią przed pałecznicą.
Decyzje wiosenne
Po stopnieniu śniegu plantację należy dokładnie ocenić. Jeśli straty są niewielkie (do 10-15% roślin), plantację zazwyczaj można pozostawić, a rośliny zdrowe są w stanie skompensować ubytki poprzez krzewienie. Przy większym nasileniu chorób i znacznym przerzedzeniu łanu należy rozważyć przesiewanie. W przypadku pleśni śniegowej, w okresie wiosennego ruszenia wegetacji, można zastosować oprysk fungicydami, jednak jest to działanie interwencyjne i mniej skuteczne niż profilaktyka.
Eksperci podkreślają, że w ochronie zbóż ozimych przed chorobami złego zimowania najważniejsza jest prewencja. Koszty związane z agrotechniką i kwalifikowanym materiałem siewnym zwracają się, zabezpieczając plantację przed nieprzewidywalnymi warunkami zimowymi.
Podsumowując, pałecznica i pleśń śniegowa stanowią realne, choć często bagatelizowane, zagrożenie dla przezimowania zbóż. Ich rozwój jest silnie uzależniony od kaprysów pogody, na które rolnik nie ma wpływu. Może jednak znacząco ograniczyć ryzyko poprzez odpowiednie zarządzanie agrotechniką. W obliczu zmieniającego się klimatu i coraz częstszych ekstremalnych zjawisk pogodowych, świadomość dotycząca tych chorób i metod ich prewencji staje się elementem niezbędnym w nowoczesnej, zrównoważonej produkcji roślinnej.
Foto: pliki.farmer.pl
